PMEG

38.2.23. ISM

ISM = “doktrino, movado, sistemo, agmaniero” k.s. Iafoje ISM-vorto ankaux montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio gxi staras. (La sufikso ISM estis oficialigita en 1919 en la Dua Oficiala Aldono al Universala Vortaro.)

Legu pri paraj “ist”-vortoj kaj “ism”-vortoj.

Persona nomo «

ISM povas stari post propra nomo de persono:

  • Budho Budhismo = la religio fondita de Budho

  • Stalino Stalinismo = la politikaj ideoj de Stalino

  • Zamenhof Zamenhofismo = la idearo de Zamenhof (vidu cxi-poste pri alia senco de tiu vorto)

Adepto «

ISM povas stari post vorto por adepto de fama persono:

  • Kristo Kristano Kristanismo = la religio de la Kristanoj, la religio de Kristo. (La pli simpla formo Kristismo estas tute logika, sed multe malpli ofta.)

  • Konfuceo Konfuceano Konfuceanismo = la filozofio de la Konfuceanoj, la filozofio de Konfuceo. (Oni ofte uzas la pli simplan formon Konfuceismo.)

En tiaj vortoj AN estas superflua (sed ne mallogika). Oni uzas gxin pro influo de nacilingvaj vortoj.

Temo, karakterizajxo «

ISM povas stari post temo aux karakterizajxo de la sistemo, doktrino k.t.p.:

  • kolonio koloniismo = ekspluatado de kolonioj fare de forta sxtato

  • spirito spiritismo = kredo, ke eblas kontakti spiritojn de mortintoj

  • vegetara vegetarismo = sistema nemangxado de viando

  • komuna komunismo = politika sistemo bazita sur komuna posedado

  • kapitalo kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo

  • kubo kubismo = stilo de pentrado, kiu uzas kubecajn figurojn

  • alkoholo alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo

  • plumbo plumbismo = malsano pro venenigxo de plumbo

  • internacia internaciismo = sistema strebado al internacia kunlaboro

  • nova novismo = tendenco cxiam voli krei ion novan

  • ...adas adasismo = (mallerta) rimado per sufiksoj (ekz. AD), ekzemplo de tia rimado (ekz. kantadas – amadas)

Speco de persono «

ISM povas stari esti aldonita al vorto por persono aux speco de persono. Tia ISM-vorto montras agmanieron de tia persono:

  • kanibalo kanibalismo = homomangxado fare de homo

  • diletanto diletantismo = amatoreca kaj fusxema agado

  • patrioto patriotismo = amo kaj sindedicxo al la propra patrujo

  • Zamenhof zamenhofismo = esprimomaniero propra al Zamenhof (vidu cxi-antauxe pri alia senco de tiu vorto)

Lingvo «

Post nomo de lingvo ISM montras dirmanieron propran al tiu lingvo:

  • la Angla lingvo Anglismo = apartajxo de la Angla lingvo

  • la Cxina lingvo Cxinismo = apartajxo de la Cxina lingvo

  • Latino Latinismo = apartajxo de Latino

Anglajxo, Cxinajxo k.t.p. povas esti io ajn dirita aux skribita en la lingvo. En tiaj vortoj mankas la ideo, ke temas pri esprimo aparta aux speciala.

Ordinara radiko «

  • ismo = doktrino, kredo, pensosistemo (ofte kun ia ironia aux malsxata nuanco)

    Je unu ismo
    Mi tutsincere kredas –
    Je la abismo!

    hajko de Daphne Lister